|
|
Silna centralizacja państwa ze wzrostem wpływów dworu królewskiego nie była pozytywnie postrzegana przez szlachtę, zważywszy na jej ukształtowanie w okresie rozkwitu systemu feudalnego. Podobnie jak w Polsce również na Węgrzech ujawniać zaczęły się siły dążące do uszczuplenia władzy królewskiej na rzecz jej rozbicia pośród seniorów.
Po śmierci króla Béli III tron objął jego syn Emeryk (Imre 1196-1204), jednak czas jego panowania upłynął pod znakiem ciągłej wojny domowej. Podobnie jak jego następca Władysław III (Laszló III 1204-1205) walczył ze swym młodszym bratem Andrzejem. Długotrwałe walki nie sprzyjały rozwojowi państwa i gdy władzę ostatecznie objął Andrzej II, finanse państwa znajdowały się w katastrofalnym stanie.
Jednak nowy król nie zajął się odbudową utraconej pozycji. Pogłębił jeszcze kryzys hojnie wynagradzając wiernie stojących u jego boków magnatów, którzy po dziewięcioletniej walce pomogli mu zdobyć tron. Spowodowało to utratę faktycznej władzy nad majątkiem królewskim oraz bardzo niską ściągalność podatków należnych z tytułu regaliów. Andrzej postanowił więc wydzierżawić kupcom żydowskim i muzułmańskim wszystkie odchody płynące z ceł, myt, bicia monet etc. w zamian za roczne wpłacanie określonych sum do kasy królewskiej. Konsekwencją tej decyzji było oddanie finansów państwa w ręce prywatne, co spowodowało bardzo silne niezadowolenie obszarników świeckich i duchownych. Najbardziej jednak niezadowoloną warstwa społeczną byli serwienci.
Serwienci wywodzili się prawdopodobnie z "wolnych" chłopów, którym w odpowiednim czasie udało się zgromadzić wystarczająco duże majątki by nie być określonym mianem chłopstwa, jednak zbyt małe by bez pomocy króla opierać się wpływom możnych. W zamian za udzielane wsparcie zobowiązani byli służyć władcy w potrzebach wojennych. Upadek administracji państwowej niósł dla serwientów realne niebezpieczeństwo utraty suwerenności na rzecz możnowładców, dlatego żądali oni utrzymania dawnego porządku i zaprzestania polityki rozdawnictwa ziemi wielkim obszarnikom. W krótkim czasie stali się znacząca siłą rewolucyjną i jak się miało okazać zapoczątkowali poważne zmiany społeczne na Węgrzech.
Krótko później nastąpił rozdział państwa Węgierskiego. Magnaci sprzyjający uprzednio królowi Emerykowi podstępnie zabili królową Gertrudę, żonę Andrzeja, zaś faktycznym królem ogłosili jego syna - księcia Bélę. Andrzejowi udało się częściowo opanować sytuację, jednak Béla, nazywany odtąd "młodszym królem", rządził własną częścią państwa i dysponował własnym dworem. Niedługo potem jego bracia wystąpili z własnymi żądaniami i oni także otrzymali własne terytoria do władania.
W tym czasie Andrzej ożenił się po raz drugi i za namową papieża wyruszył w drogę krzyżową, mając nadzieję zyskać wymierne korzyści polityczne. Wyprawa zakończyła się jednak całkowitym niepowodzeniem, a król po powrocie do kraju spotkał się z otwartą rewoltą. Jego przeciwnicy (głownie serwienci) wymusili na nim w 1222r. podpisanie Złotej bulli, zwanej odtąd "Złotą bullą Andrzeja II".
Według postanowień dokumentu serwienci uzyskiwali prawa będące do tej pory przywilejem wyłącznie wyższej magnaterii. Bulla zwalniała ich od podatków, przyznawała prawo sądu nad chłopami, ograniczała obowiązek służby wojskowej i przyznawała wolność osobistą. Ograniczała prawo króla do rozdawania ziemi możnym i zobowiązywała króla do zwoływania corocznie w dzień św. Stefana (20 sierpnia) zgromadzeń, na których musiał wysłuchiwać skarg swych poddanych. Niewiele osiągnięto w sprawie chłopskiej - określono jedynie wyraźnie by dziesięcinę płacono wyłącznie w naturze, a nie jak do tej pory w pieniądzach oraz wzywała magnatów do łagodnego traktowania tego stanu. Wyraźnie natomiast bulla ograniczała władzę cudzoziemców pozostających na dworze królewskim oraz zobowiązywała króla do nie pogarszania wartości monety (przywrócono wartość denara z czasów Béli III). Król mógł od tej pory wycofywać monety z obiegu jedynie raz do roku (dotychczas dwór często czynił to niespodziewanie i czerpał z tego procederu dodatkowe zyski). Wreszcie bulla przyznawała najwyższym dygnitarzom prawa "oporu i sprzeciwu wobec króla", gdyby on lub jego następcy nie wywiązywali się z jej postanowień.
Złotej bulli sprzeciwiło się natychmiast duchowieństwo węgierskie, a w 1231r. król podpisał nową bullę znoszącą obowiązek przyjmowania dziesięciny wyłącznie w naturze. Rok później prymas rzucił na króla i cały kraj klątwę za to, że wszystkie sprawy finansowe kraju nadal leżały w gestii Żydów i Izmaelitów (Muzułmanów), przez co Andrzej zmuszony został zobowiązać się do wypędzenia niewiernych z granic Węgier i przyznania duchowieństwu szeregu przywilejów gospodarczych. Wiek XIII był okresem największego wpływu kościoła na losy kraju. Mimo to powstrzymanie zmian związanych z nadaniem przywilejów serwientom (drobnej szlachcie) nie było już możliwe.
Niewątpliwe osłabienie władzy królewskiej miało liczne inne następstwa. Szeroki zakres autonomii terytorialnej przyznano Sasom (kolonistom niemieckim) zamieszkującym tereny Siedmiogrodu. Równie szerokie przywileje otrzymał zakon krzyżacki, sprowadzony przez Andrzeja celem obrony granicy wschodniej przed Kumanami. Gdy w 1226r Krzyżacy za poparciem papieża domagali się kolejnych ustępstw, król wypędził ich z kraju (udali się wtedy do Polski na zaproszenie Konrada Mazowieckiego).
Dalej
|
|
|