Erkel Ferenc (1810-1893) Erkel Ferenc urodził się 7 listopada 1810r. w Gyuli, w bardzo szanowanej rodzinie muzyków pochodzącej z Pozsony (obecnie Bratysława). Całe swoje dzieciństwo i młodość spędził w tym dużym mieście, gdzie w latach 1822-25 uczył się w gimnazjum prowadzonym przez benedyktynów i studiował muzykę u Heinricha Kleina. Wkrótce przeniósł się do Kolozsvár, stanowiącego wóczas kolebkę teatru i, w pewnym sensie, również opery węgierskiej. Tam zarabiał na życie dając lekcje gry na fortepianie, wolne chwile poświęcając na własne doskonalenie muzyczne i tworzenie pierwszych utworów. W 1834r. dość niespodziewanie otrzymał posadę dyrektora opery i rok później przeniódł się wraz z teatrem i całym zespołem do Nagyvárad, a ostatecznie - do Budapesztu. Erkel założył tam własną grupę, a następnie kierował Teatrem Miejskim w Peszcie, by w 1838r. stać się dyrektorem tyle co założonego Teatru Węgierskiego. Od tej chwili jego nazwisko nierozerwalnie związało się ze światem madziarskiej opery. Wkrótce po swoim przybyciu do Budapesztu, Erkel uznany został za najlepszego i najważniejszego panistę w stolicy. Jego repertuar składał się z dzień Moschelesa, Humela, Teraza, Thalberga i Fielda, jako pierwszy grywał dzieła Szopena i Liszta. Mimo iż doceniał kunszt kompozycji romantycznych, wraz z upływem czasu coraz bardziej skupiał się na utworach klasycznych, darząc niezwykłym podziwem głównie kompozytorów wiedeńskich - ze szczególnym uzwględnieniem Mozarta. Jako kompozytor Erkel od samego początku pozostawał pod silnym wpływem bogactwa życia muzycznego Pesztu, jednak przed swoimi trzydziestymi urodzinami napisał tylko 20 dzieł, z których większość bezpowrotnie zaginęła. W zachowanych fragmentach wyraźnie zauważyć można dążenie do stworzenia nowego, wyrazistego, narodowego stylu muzyki, który, choć zawierałby elementy ludowe i folklorystyczne, pozbawiony byłby ich obfitości w takich proporcjach, w jakich zawierają się w kompozycjach Bártoka czy Kodálya. Byc może dlatego jego pierwszy upubliczniony utwór na skrzypce i fortepian z 1837r. określono jako zawierający "powiew węgierskości". Po triumfalnym występie Liszta w Peszcie i jego ogromnym sukcesie w latach 1839-40, Erkel zdecydował się ustąpić mu pola w zakresie kompozycji fortepianowych i zajął się przygotwaniem swojej pierwszej opery "Maria Bathory". Sztuka bardzo szybko okrzyknięta została genialną i zapewniła muzykowi trwałe miejsce w panteonie najlepszych węgierskich kompozytorów ówczesnych czasów. Osiągnięty sukces skłonił Erkela do całkowitego poświęcenia się tworzeniu oper - w 1844r. powstało dzieło zatytułowane "László Hunyadi", które okazało się jego najlepszym utworem scenicznym na Węgrzech. Od 1850r. włączono go nawet do repertuaru lokalnych teatrów działających w mniejszych ośrodkach miejskich, a następnie wystawiono w Wiedniu i Sarajewie. Niestety nie udało się zrealizować pomysłu Thalberga dotyczący prezentacji dzieła w Paryżu, podobnie jak Liszt nie zdołał przygotować przedstawienia w Wiemarze. W czasie ciągłego poszukiwania nowych librett i tamtów muzycznych Erkelowi udało się stworzyć styl zwany népszínmu - na jaki składały się lekkie, łatwe w odbiorze dzieła, nawiązujące do ballad angielskich. Kompozytor starał się nawiązywać w swych utworach do popularnych wówczas melodii, co przyniosło mu ogromny sukces i popularność. W 1844r. skomponował hymn narodowy, następnie piękną pantomimę "Gra w szachy", w końcu przejmujący utwór chóralny "Noc śmierci", odgrywany później w czasie szczególnie ważnych okazji - również na pogrzebie muzyka. Mimo to lata 1844-53 uważane są za ubogi w kompozycje - Erkel zajęty był wówczas kierowaniem Teatrem Narodowym, przygotowaniem nowych koncertów filharmonicznych oraz udzielaniem prywatnych lekcji muzyki. Po porażce Austrii w walce z Włochami zmalała nieco presja Habsburgów wywierana na podległy kraj i Erkel postanowił skomponować operę natemat zakazanej dotąd przez cenzurę patriotycznej sztuki Bánk Bán. Przy aktywnej pomocy swoich dwóch synów, Gyuli i Sándora, ukończył dzieło, które wystawiono w 1861r. Osiągnęło ono niesamowity wręcz sukces, a Erkel znalazł się u szczytu swej kariery. Nigdy więcej nie udało mu się napisać równie porywającego i spontanicznego dzieła, które z jednej strony byłoby w stanie dotrzeć w równie bezpośredni sposób do równie szerokiej publiczności, z drugiej zaś rozwijało się w przekonujący muzyczny dramat patriotyczny o aktualnej wymowie politycznej. Widać w nim było silny pływ muzyki serbskiej i tureckiej, jak również pierwsze oznaki orkiestrowego stylu muzycznego Wagnera. Kolejne opery Erkela okazywały się coraz mniej porywać publiczność. Wystawiano je nadal w licznych teatrach, ale bardzo krótko utrzymywały się w bieżącym repertuarze. Jednocześnie wzrastał udział synów kompozytora w tworzeniu poszczególnych fragmentów dzieł, do tego stopnia, że ostatnia opera, "István a király" uważana jest za indywidualne dzieło Gyuli. Przyjęto je z dużym entuzjazmem, jednak z obecnej perspektywy uważa się je za symbol zmieniającego się świata muzyki i zmieniających się gustów publiczności. Erkel nie nadążał, a wręcz nie starał się już potem nadążyć za tymi zmianami - jego ostatnie utwory wystawiano już wyłącznie na Węgrzech. W ostatnich latach życia Erkel silnie zaangażował się w działalność coraz bardziej popularnych chórów. W latach 1868-81 przewodził Narodowemu Związkowi Chórów w Peszcie, a jego zainteresowania znalazły odzwierciedlenie w twórczości. Erkel był pierwszym kmpozytorem węgierskim piszącym z powodzeniem dzieła dla chórów męskich. W latach 1874-88 kierował Akademią Muzyczną w Budapeszcie, gdzie wykładał naukę gry na fortepianie. Swój ostatni występ publiczny jako pianista przygotował z okazji swoich 80-tych urodzin w 1890r., a jako dyrygent - w 1892r., z okazji 25-lecia Narodowego Związku Chórów. Zmarł 25 czerwca 1893r. w Budapeszcie. Muzyka Ferenca Erkela reprezentuje typowy styl dojrzałego romantyzmu z bardzo wyraźnymi akcentami narodowymi. Ten narodowy charakter osiąga kompozytor nie tylko dzięki charakterystycznym zwrotom melodycznym, często także rytmice, wprowadzeniu typowo węgierskich tańców do sekwencji baletowych (np.czardasz), ale także dzięki zastosowaniu niekiedy w orkiestrze charakterystycznych dla Węgier instrumentów muzycznych jak choćby cymbały użyte po raz pierwszy właśnie w operze Bank ban. W muzyce Erkela bardzo wyraźne są również wpływy włoskiej stylistyki operowej, której ulegał silnie podobnie jak nasz Moniuszko. Również - co zrozumiałe ze względów historycznych - wiele w jego muzyce odnajdziemy wpływów ówczesnej muzyki niemieckiej.